و كسى كه توجه و نظر او به تلخى آغاز و ابتداى آنست ، هرگز در مورد مصداق صبر قرار نگرفته و از راه صبر خارج شده است . و چون كسى مقام و منزلت را شناخت : هرگز راضى نخواهد بود كه در مقدمات و موجبات صبر توقف و تسامح ورزيده ، و خود را آماده نسازد ، خداوند متعال در قصهء حضرت موسى و حضرت خضر ( على نبينا و عليهما السلام ) مىفرمايد : و چگونه مىتوانى صبر كنى بر آنچه احاطه ندارى بر آن از جهت علم و آگاهى . ( سوره كهف ، آيه 68 ) پس آن كسى كه روى كراهت و ناچارى صبر ورزيده ، و در عين حال مراقبت كامل دارد كه شكايت و اظهار گله اى نكرده ، و با اضطراب و جزع ، باطن و اسرار خود را آشكار نسازد ، او از صبركنندگان عمومى به شمار رفته ، و از جهت نصيب و حظ مشمول فرمايش خداوند متعال خواهد بود كه مىفرمايد : و بشارت بده صابرين را يعنى به بهشت و مغفرت و رحمت . و اما اگر از جان و دل از ابتلا استقبال كرده ، و بدون كوچكترين اضطراب و زحمت و در مضيقه واقع شدن صبر نمايد ، و با كمال اطمينان خاطر و آرامش دل و سنگينى و وقار ثبات و استقامت داشته باشد : از خواص صابرين محسوب گشته ، و مشمول قول پروردگار متعال قرار خواهد گرفت - خدا با صابرين است . [ ( شرح ) ] گفتيم كه صبر در مورد ناگوار بودن و بر خلاف تمايل و خواسته طبيعى انسان است ، و از اين لحاظ است كه فرمود : آغاز صبر هميشه تلخ است و پايانش ثمر شيرينى دارد . پس كسى كه در ابتلا و ناگواريها ، توجه و امتداد نظر او به همان آغاز برخورد با ابتلا و ناگوارى بوده ، و ثمر صبر را منظور نمىدارد : چنين فردى نه تنها از ادامه صبر و استقامت در آن محروم است بلكه هرگز توفيق دريافت ثمر و منافع صبر را نيز پيدا نخواهد كرد . و اگر ديد او نتيجه و ثمر صبر است ، و در جريان صبر به جز موفق بودن و رسيدن به مطلوب و به دست آوردن چهرهء مقصود نباشد ، هرگز در اين مسير توجهى به منازل اول صبر كه تلخ و ناگوار و سخت است ، نخواهد بود . و در اين صورت شخص سالك به جز جميل و خوشى و لذت نخواهد ديد ، و هيچ گونه حاضر نخواهد شد كه از ابتلائات و پيش آمدهاى ناگوار مضطرب شده و خود را از مواجه شدن با آنها حفظ و